Öyküleriyle Efe ve Eşkiya türküleri - Atçalı Kel mehmet Efe ve Türküleri-6

Aydın dağlarında gezerim gayri

Yazıldı fermanım okundu gayri

Aldım martinimi çıktım dağlara

Dünya bir olsa tutulmam gayri

Atçalı Mehmet’im bilsinler beni

Yoksulun yanında görsünler beni

Koyarım bu yola bu tatlı canımı

Dünya bir olsa tutulmam gayri

Oniki yaşımda binerdim taya

Minnet etmezdim paşaya beye

Bizi yaman bildirmişler devlete

Dünya bir olsa tutulmam gayri

Yaptığım araştırmalara göre, Atçalı Kel Mehmet Efe’nin öyküsünü anlatan kitap buldum. Birincisi Aydın il yıllığı 1967 ve İkincisi ise yine 1972 Aydın il yıllığı olayın sosyal yönü O kitaplarda yayınlanmış konu geniş boyutlu olarak ele alınmış ve işlenmiştir.

2. kaynak ise Dr. Orhan Asena’nın yazdığı Atçalı Kel Mehmet adlı tiyatro oyunudur. Bu oyunda bir yerde eğitim açısından sakıncalı olduğu vurgulanıyor. Eğitimde ters tepki vereceği eşkiyanın ve eski eşkiyalığın kanundan üstün olamayacağı savı vurgulanıyor

Biz bu tarihi ve kültürel değerlerimizi anımsamalı ve korumak için araştırıp yazıyoruz. Amacımız tarihe geçen değerlerimizi eylemlerinin gerçek nedenlerini anlayıp anlatarak halkımızın böyle duygu ve eğilimlere özentilere kapılmasını önlemek ve hataya düşmemesini sağlamaktır.

Aydın’ın Atça kasabasından olan Atçalı Kel Mehmet Efe, Osmanlı tarihçisi Lütfi tarafından “Eşkıya, hırsız ve katil” olarak gösterilirken, tarihçi Çağatay Uluçay, Atçalı’yla ilgili şu bilgileri veriyor:

Kel Mehmet, fakir bir zeybektir. Genç yaşında dağa çıkmış, daha sonra bir ihtilalin lideri olmuştur. İhtilal diyorum, daha doğrusu ben demiyorum da ona ait vesikalar Kel Mehmet’in liderlik ettiği Aydın ayaklanmasına “Aydın İhtilali” adını veriyorlar. Bu, Osmanlı tarihlerinde bilhassa şehirlerde ve kasabalarda ayaklananlar ve idarecileri kaçıranlar veya karışıklığa meydan verenler için kullanılan bir terimdir.

Kel Mehmet’in liderliğinde meydana çıkan Aydın ayaklanması tam manasıyla bir halk ihtilali karakterini taşır görünmektedir.

Çünkü Kel Mehmet, şimdiye kadar gelmiş geçmiş eşkıyaların yapamadığı bir işi başarmıştır. Aydın ihtilaline lider olan Mehmet ilk olarak savaş vergilerinden bunalan Aydınlılara, bu vergiyi kaldırdığını ilan etti. Daha sonraları mültezimlerin, voyvodaların ve zabitlerin halktan keyfi olarak topladıkları vergileri kaldırdı.

Kel Mehmet bunlarla da yetinmedi, hükümetten serbest ticaret ve tarımın korunmasını, kanunların değiştirilmesini, daha eşit kanunlar yapılmasını ve askerliğin yeni esaslara bağlanmasını istedi.

Aydınlılar, Kütahya, Manisa ve Denizli’nin bazı kazaları, onun ileri sürdüğü fikirleri sevinçle karşıladılar, ona kapılarını açtılar ve kendilerine efendi yaptılar.

Kel Mehmet’in ilk ayaklanmasında yalnız Aydın mütesellimi ve yanındaki adamları hariç, diğer kasabalarının hiç birisinde ona karşı silah atılmadı. Aksine, adamlarıyla birlikte bu kasabalara birer kurtarıcı gibi girdi.

Halk, Kel Mehmet’in ileri sürdüğü fikirleri samimi, ciddi ve adil buldu. Onun etrafında toplanıverdi. Böylece Aydın ihtilali dediğimiz ihtilal başladı.

Aydın’a bir vali gibi yerleşen Kel Mehmet, eski düzeni kökünden yıktı. Kötü idareciler ve ayanlar bulundukları yerlerden kaçtılar. Onların yerlerine adamlarını koydu, ileri sürdüğü esaslara göre hakim olduğu bölgeyi idareye başladı.

Kel Mehmet, idaresi altında bulunan yerlerde halkının malına, canına ve ırzına saygı gösterdi. Gezi hürriyetine engel olmadı. Üstelik padişahı da efendi ve halife olarak tanıdı. Ahlaksız, zalim ve hırsız memurların amansız bir düşmanı oldu. Ağır vergiler altında inleyen, dövülen, hapsedilen ve sürgüne gönderilen halkın koruyuculuğunu yaptı. Çilelerle dolu bu halkı, zalim memurların pençesinden kurtarmak için elinden gelen herşeyi yaptı.

Kel Mehmet’ten önce gelen şakiler, astılar, kestiler, soydular, halkın kızlarını, oğullarını dağlara kaçırdılar, kanunları çiğnediler düzenleri bozdular. Halbuki Kel Mehmet, onların aksine zulmü ve adaletsizliği ortadan kaldırmak, yeni bir düzen kurmak için çalıştı. O bu idealleri uğruna fermanlı oldu ve başverdi.

Fakat onun ileri sürdüğü fikirler, İkinci Mahmut’un yaptığı yenilikler hareketinde, Tanzimatın ve Birinci Meşrutiyetin ilanında önemli rol oynadı.

Kel Mehmet’in liderliğindeki Aydın ihtilali, bize yeni bir şey daha öğretmiş oldu. Eski tarihlere ve klasik tarihi görüşlere göre Osmanlı İmparatorluğu’ndaki bütün ihtilalleri Yeniçeriler ve alimler yapmışlardır. Halk ihtilali olmamıştır. Halbuki Kel Mehmet’in Aydın’da uyguladığı, gerçekten de bugünkü manada bir halk ihtilali idi. Bu ihtilale, onunla aynı hizada yürüyenler, zeybekler, yörükler, şehrin esnafıyla, alt tabakadan olan halk katıldı.

Kel Mehmet’in liderliğindeki Aydın ihtilali bu klasik görüşü yıkıyor. Önümüze yeni bir ufuk açıyor. Kel Mehmet, halk hareketlerinin temeli ve ışığı oluyordu. Bu bakımdan fermanlı Kel Mehmet, reform ve halk hareketleri konusunda sosyal tarihimizde önemli bir yer alacaktır. (Bkz. C. Uluçay’dan aktarılarak Örsan Öymen: Atçalı Kel Mehmet Efe, Milliyet, 30 Ocak 1977)

Aydın ile Nazilli arasındaki Atça kasabasında bugün Atçalı’nın anısına bir “Atçalı Kel Mehmet” anıtı bulunduğunu belirtelim.

Kaynaklar

1- M. Çağtay Uluçay: Atçalı Kel Memet İst. 1963

2- Tarih-i Lutfi II s. 169-170

3- Örsan Öymen: Atçalı Kel Memet Efe Milliyet, 30 Ocak 1977

4- Orban Asena Atçalı Kel Memet Efe (tiyatro oyunu)

5- Özkan Mert: Irgatoğlu Atçalı Kel Memet Stockholm 1980

6- Mehmet Bayrak: Halk Hareketleri ve Çağdaş Destanlar, 1984

# YAZARIN DİĞER YAZILARI

Yazar Ensar Turgut Tekin - Mesaj Gönder


göndermek için kutuyu işaretleyin

Yorum yazarak YeniSöke Gazetesi Topluluk Kuralları’nı kabul etmiş bulunuyor ve yorumunuzla ilgili doğrudan veya dolaylı tüm sorumluluğu tek başınıza üstleniyorsunuz. Yazılan yorumlardan YeniSöke Gazetesi hiçbir şekilde sorumlu tutulamaz.

Haber ajansları tarafından servis edilen tüm haberler YeniSöke Gazetesi editörlerinin hiçbir editöryel müdahalesi olmadan, ajans kanallarından geldiği şekliyle yayınlanmaktadır. Sitemize ajanslar üzerinden aktarılan haberlerin hukuki muhatabı YeniSöke Gazetesi değil haberi geçen ajanstır.



Anket Sağlıklı bir yaşam için neler yaparsınız?