Öyküleriyle Efe ve Eşkiya türküleri -Koca Mustafa Türküsü - 7

Ege’de söylenen eşkiya ve Efe türkülerinin öyküleri

Osmanlı İmparatorluğu zayıflamaya başladığı dönemlerde içte eşkıyalık başı bozukluk ve halk arasında güçlünün zayıf olanları ezmesi gibi adaletsizlik alıp yürümüş, haksızlığa uğrayanlar, adaletsizliğe uğradıkları zamanlarda devlette bulamadıkları adaleti eşkiya’da veya efelikte aramaya başlamışlardır.Bazen devlete, bazen halka zulmeden ağadır. Bazen de zalimi idarecilere karşı ayaklanarak devlete isyan edenler olmuştur. Dadaloğlu, Kozanoğlu, Hekimoğlu ve Köroğlu gibi isyancılar olduğu gibi tek başına veya birkaç adamıyla dağa çıkan eşkiyalar veya Efeler vardır. Adı her ne olursa olsun, kanunsuzca dağlara çıkan silahlı gruplara yasalarımız eşkıya veya asi tanımını yapıyor. Bu yazımızda Anadolu’da yaşamış ünlü eşkıya ve Efeler için yakılmış türküleri ve bunların öykülerini inceleyeceğiz. İlk öykümüz “KOCA MUSTAFA VE İNCE MEMED” türküleri olacak

KOCA MUSTAFA TÜRKÜSÜ

Koca Mustafa Türkülerinin Dinar

Varyantı Kavalcı Kamil İri derlemeleri

Virandır bahçenin gülleri viran

Ölür mü dünyada dengini bulan

Önünü koyup da sonunu sayan

Ölür de bir murada eremez

Beyler aman gidelim

Keklik öter yükseğinde kayanın

Gelin gider gölgesinde mayanın

Bu dünyada sevdiğini saranın

Gündüzü arife gecesi bayram

Beyler aman gidelim

Atımın başında püsküllü koza

Kanlarım karıştı toprağa toza

Elin nişanlısı yar m’olur bize

Ver elini kömür gözlüm gidelim

Beyler aman gidelim

Er sabahtan mavzerler takladı

Berberoğlu cenazemi bekledi

Mayser gelin kır atımı örkledi

Verin benim filintamı sırata

Beyler aman gidelim

Erenlerin türbesini taşladım

Bilmem sevap bilmem günah işledim

Öpim derken al yanaktan dişledim

Affetsinler benim suçumu

Beyler aman gidelim

Kır atıma bindim Çerkeş’ten geçtim

Kayalar dağında al kanlar saçtım

Elimde mavzer Dinar’ı bastım

Duymadın mı Kaymakam bey şanımı

Beyler aman gidelim

Bohurcular bölük bölük geldiler

Ciğerimi delik delik deldiler

Mustafa’yı şu çimene serdiler

Malı yağma ırzı beylik dediler

Sular akmayınca durulmazımış

Gönül gezmeyince yorulmazımış

Kocalıkta demler sürülmezimiş

Gençlik elde iken sürem demleri

Kahbe Felek değirmenin döndü mü

Bağın bahçen sular ile doldu mu

Ben yaparım sen yıkarsın bendimi

Döne döne nöbet bize geldi mi

Çıkayıdım Kumalar’ın düzüne

Martinimi alayıdım yüzüme

On beş sene az geliyor gözüme

Yandım Allah Müfrezeler elinden

Burçak verin kırat’ıma kişnesin

Fitil salın yarelerim işlesin

Ben ölürsem nazlı yârim n’işlesin

Kalk gidelim elâ gözlüm dağlara

Kır at bindim de Macıl’dan geçtim

Kumalar Dağına al kanlar saçtım

On beş atlıyınan Dinarı bastım

Duymadın mı Kaymakam Bey ünümü

Koca Mustafa da al kanlar kustu

Jandarmalar dumanından duramaz

Mustafa der bu dağ bize yaramaz

Belki müfrezeler vururlar bizi

Zindan boğazını müfreze bastı

Koca Mustafa da al kanlar kustu

Bunu gören İnce Memed koydu da kaçtı

Şahinin yuvadan kaçtığı gibi

Haydarlı üzeri çifte değirmen

Ankara’dan geldi vur emri ferman

İnce Memed der ki ben burda durmam

Bugün müfrezeler basarlar bizi

Yörüklerin keçileri alabaş

Mustafa’nın varacağı Karataş

Aman İnce Memed yanıla ulaş

Şimdi Bohurcular vururlar bizi

Müfrezeler bölük bölük geldiler

Ak göğsümü delik delik deldiler

Hükümet önünde resmim aldılar

Ak kağıt üstünde görün siz beni

İnce Mehmed ne yaptıydım ben sana

İki kere everdiydim kesemden

Eğer yerlerime sen vurulaydın

Ölesiye yatamazdım tasamdan

Şu Dinar’ın sıra sıra söğüdü

Biz geçerken yapracığı göğidü

İnce Memed küçük idi büyüdü

İnce Memed vurdun sen beni

Bohurcular bölük bölük geldiler

Ak döşümü hançer ilen deldiler

Duvarın dibinde resmim aldılar

Ak kağıt üstünde tanıyın beni

“Yüce dağ başında bir koca kartal

Açmış kanadını dünyayı örter

Bazı yiğit vardır ölümden korkar

Ben korkmam ölümden ergeç yolumdur”

Aldım martini indim Dinar’a

Söylen Osman bey’e versin bin lira

Bizden selam söylen hep yarenlere

Şimdi müfrezeler çevirir bizi

Sabah namazından dağlardan aştım

Cumalan yaylasına al kanlar saçtım

Martim kucağında Dinar’ı bastım

Duymadın mı Kaymakam bey namımı

Başmakçı’dan çıktım bir at kişnedi

Üzengisi ayağımı dişledi

Telgraflar Ankara’ya işledi

Şimdi müfrezeler çevirir bizi

Bohurcular bölük bölük geldiler

Ak bağrımı delik delik deldiler

Şu Dinar’da resmimi aldılar

Ak kağıt üstünde tanıyın beni

Yörüklerin keçileri alabaş

Mustafa’nın ah çektiği Karataş

İnce Memed olmaz bize arkadaş

Ver elini Kareyserli gidelim

Çakın atları çayıra çakın

Kurşun tuttu pınarı taşlara yatın

Allah’ın aşkına vurasıya atın

Şimdi müfrezeler vururlar bizi

Atıma bindim de elimde dizgin

Şahinin payına iner mi kuzgun

Var mı bizim gibi sıladan bezgin

Sılanın dikeni gül oldu bize

Buhurcular Akgedikten ünledi

Koca Mustafa kulak verdi dinledi

Candarmanın kulağından ennedi

Düş arkama kömür gözlüm gidelim

Koca Mustafa da gençten bir uşak

Beline kuşanmış binbeşyüz fişek

Peşine düştü onbin genç uşak

Koyverin efeyi salıverin gitsin

Kırklar’a vardım emme gezmedim

Galem alıp gözelleri yazmadım

Bu gara yazıyı gemdim yazmadım

Yazan katip galemin gırılmadı mı

Kırıklar’ın sıra sıra söğüdü

Ben giderken yapracığı göğüdü

Tükendi mi Kırklar’ın yiğidi

Gak gidelim İnce Memed dağlara

Müfrezeler bölük bölük geldiler

Akbağırımı delik delik deldiler

Goca Mustafa’nın öldüğünü bildirdiler

Gak gidelim Karataşlım buradan

Goca Mustafa da atar atar vuramaz

Buhurcular dumanından duramaz

İnce Memed bu iş bize yaramaz

Gak gidelim Karataşlım buradan

Goca Mustafa gaktı gayalara dayandı

Keten göynek al gannara boyandı

İnce Memed buna can mı dayandı

Gak gidelim Karataşlım buradan

Goca dağ başında bir ulu gavak

Dibinde açılmış gül tabak tabak

Gözelin goynunda tez olan sabah

Çirkinlere var ömrünü yoğetti

Koca Mustafa türküleri kimi zaman “Buhurcular” veya “İnce Memed” türküleri olarak da anılabiliyor. Çünkü Buhurcular, Koca Mustafa’nın öldürülmesinde etkili olmuş bir Yörük aşireti. İnce Memed de Koca Mustafa’nın arkadaşlarından. Ancak vurulmasına yakın Koca Mustafa’dan ayrılmış birisi.

Cumhuriyetten önce Dinar’a bağlı Kırıklar (şimdiki adı Gökçek) köyünde şimdi Dazkırı’ya bağlı bir olaydan dolayı Koca Mustafa’nın anasını zaptiyeler önce Başmakçı, daha sonra Dinar’a getirmişler. Götürürken de eziyet etmişler kadına. Bunun üstüne gerek köydeki hasımları ve gerekse güvenlik güçlerine kin bağlamış ve dağa çıkmış Koca Mustafa. Yıllarca eşkiyalık yapmış. Sadece Dinar çevresinde değil, Isparta, Burdur, Antalya, Denizli ve Uşak çevresinde zaman zaman kırk atlıya varan bir grupla dolaşmış. Yanındaki adamları üstüne, kendisi üstüne hikayeler, olaylar anlatılır o yörelerde. İnce Memed Kareyserli (dayısı), Şakir Efe en yakın adamlarından. Vurulduktan sonra bile bu yakın adamları hakkında değişik söylentiler dolaşmış durmuş.

Önceleri Buhurcular adlı Yörüklerle iyimiş araları. Sonradan bozulmuş. Kurtuluş Savaşı’nda da bazı Ege zeybekleri gibi katılmamış orduya. Güvenmemiş. Düşman kovulup da içteki pürüzlerin üstüne gidilince Koca Mustafa zorlanır olmuş. Ayrıca jandarma, Buhurcularla işbirliği yapmış. Çevresindeki adamları da yavaş yavaş bu işten soğumaya başlayınca, zayıflamış koca Mustafa. Hatta İnce Memed’in:

“Ayrılalım, herkes bir tarafa dağılsın, bu işin sonu yok, böyle giderse çabuk vuruluruz” diye arkadaşlarına öneride bulunduğu söylenir. Koca Mustafa’nın da bunu kabul etmediği söylenir. Bu görüş ayrılığı yüzünden İnce Memed, Koca Mustafa’dan ayrılmış.

Koca Mustafa, bu arada Dinar’ın Karataş köyünden evlenmiş. O yöreye geldiği haber alınınca, jandarma ve Buhurcu yörükleri Dinar’ın Karataş köyü çevresinde kıstırmışlar kendisini. Sabahtan akşama kadar çarpışma olmuş. Koca Mustafa’yı bir çayın kenarında vurmuşlar. Koca Mustafa vurulunca çevresindekiler dağılmış, kimisi yakalanmış. Vurulduğu tarih kesinlikle bilinmemekle birlikte, 1925-26’larda olması mümkündür.

Koca Mustafa, halk arasında yaygın bir üne kavuştuğu için adına yakılan türküler de çoğalmış. İnce Memed türküleriyle bu türküler arasında bazı geçişmeler de olmuş. Koca Mustafa’nın, İnce Memed’in kendisinden ayrılmasını sindiremediği, halkın da İnce Memed’in yenilgisini buna bağladığı anlaşılıyor.

KOCA MUSTAFA TÜRKÜLERİ GERÇEĞİ

1971 yılında tayinim Afyon ili Dinar ilçesinin Avdan köyü ilkokuluna çıkmıştı. Okula komşu olan Kavalcı Kamil iri bu koca Mustafa türkülerini kaval ile çalar söyler, Daha sonra da türkülerin öyküsünü anlatırdı. Karataş Mustafa’nın doğduğu ve büyüdüğü köyün adıdır. Yaşar Kemal’in roman kahramanı sıkışınca Dinara gelir ve Koca Mustafa çetesine katılır Koca Mustafa buna kendi evladı gibi bakar Hatta Karataş’tan bir kızla evlendirir ve tüm masraflarını da kendisi öder. Zaman gelir koca Mustafa’nın dağdan inmesi istenir ama Koca Mustafa buna razı olmaz ve dağlarda eşkiyallığa devam eder. Jandarmalar Koca Mustafa ile başa çıkamayınca Dinarın Çakıcı köyünde oturan buhurcu Ali Efe ve buhurcu yörüklerinden yardım ve destek isterler buhurcular bir grup milis ile jandarmaya destek olur. Çatışma sırasında Koca Mustafa ağır yaralanır. İnce Mehmet ile adamları çatışma alanından Koca Mustafa’yı yaralı olarak terk ederek kaçarlar. Türkülerin gerçek öyküsü bu biçimdedir. Zaten türküler incelendiklerinde bu gerçeğe varılır. Bu nedenle Koca Mustafa türküleri ile İnce Mehmet türkülerinin Aydın ile hiç alakası yoktur. Sadece Aydın’a kışın gelen Konar göçer yörüklerce buralarda da sevilerek söylenmişlerdir.

Kaynaklar:

1- Vebbi Evinç: Folklor Tetkikleri; Fikirler der. Sayı: 182/1939

2- Osman Atilla: Afyonkarahisar Türküleri, 1957, s. 142-143

4- S. Eyüboğlu - Yaşar Kemal: Gökyüzü Mavi Kaldı. 1978. s.269

5- Saffet Uysal'ın "Kan ve Türkü" konulu basılmamış çalışması.

6- Dr. Mehmet Tuğrul: Çal Köylerinden Derlenmiş Türkü, Mani, Ninni, İlahi ve namış Derleme), MİFAD Arşivi. No: 1390 (Dr. Tuğrul'un derlemeleri değişime uğramış, kimi de neredeyse bir aşk türküsüne dönüşmüş üç türkü bulunuyor.)

# YAZARIN DİĞER YAZILARI

Yazar Ensar Turgut Tekin - Mesaj Gönder


göndermek için kutuyu işaretleyin

Yorum yazarak YeniSöke Gazetesi Topluluk Kuralları’nı kabul etmiş bulunuyor ve yorumunuzla ilgili doğrudan veya dolaylı tüm sorumluluğu tek başınıza üstleniyorsunuz. Yazılan yorumlardan YeniSöke Gazetesi hiçbir şekilde sorumlu tutulamaz.

Haber ajansları tarafından servis edilen tüm haberler YeniSöke Gazetesi editörlerinin hiçbir editöryel müdahalesi olmadan, ajans kanallarından geldiği şekliyle yayınlanmaktadır. Sitemize ajanslar üzerinden aktarılan haberlerin hukuki muhatabı YeniSöke Gazetesi değil haberi geçen ajanstır.



Anket Sağlıklı bir yaşam için neler yaparsınız?